Iluminacje zabytków – problematyka konserwatorska – cz.3

1. Uwagi na temat prac projektowych i ekspozycji zabytków – cd.

Etapy projektu

Realizacja iluminacji wymaga okresu przygotowawczego, który umożliwi wykonanie indywidualnego studium oświetlanego zabytku. W tej fazie prowadzi się dokładne rozpoznanie obiektu, analizuje się jego położenie, architekturę i otoczenie, badając jak wpłynie na nie planowane oświetlenie i czy otrzymany efekt będzie korzystny. Skończyła się bowiem epoka, kiedy iluminacja oznaczała wyeksponowanie tylko jednego elementu budowli (np. podświetlano wieżę kościoła) lub polegała na bardzo silnym oświetleniu obiektu.

prawidłowa iluminacja obiektu 1
Fot. 6

prawidłowa iluminacja obiektu 2
Fot. 7

Wstępne projekty wykonuje się często w postaci wirtualnej w specjalnych programach pozwalających na komputerową symulację oświetlenia. Ale uwaga, są to na ogół wizualizacje oparte o modele uproszczone, pozbawione ważnych dla plastyki wystroju architektonicznego budowli detali i dlatego nie można się do nich ograniczać. Programy takie to jedno z narzędzi do projektowania i tworzenia wirtualnych widoków na ekranie monitora. Są one stale rozbudowywane i doskonalone. Wirtualna wizja może pomóc projektantowi, ale nie może zastąpić prób terenowych oświetlenia, bo tylko one pozwalają sprawdzić otrzymany efekt i wprowadzić korekty do projektu! Przeprowadzenie prób oświetlenia w obecności konserwatora zabytków powinno być moim zdaniem obligatoryjne. Próby powinny rozstrzygać wątpliwości i pozwalać na uzyskanie rozsądnych kompromisów, dążących do osiągnięcia pozytywnych efektów ekspozycyjnych (fot. 6, 7).

Równolegle wskazane jest wykonanie szczegółowego rozpoznania dotyczącego możliwości technicznych związanych z wykonaniem projektowanej instalacji. Są to często sprawy skomplikowane, wymagające nie tylko respektowania przesłanek konserwatorskich i naukowych, ale także prawa własności i uwzględnienia złożonej problematyki konstrukcyjnej, przestrzennej, technicznej, dotyczącej często bardzo cennych obiektów zabytkowych lub ich zespołów. Wszystkie ustalenia wykonawcze powinny być w szczegółach uzgodnione z konserwatorem zabytków i uzyskać aprobatę WUOZ.

katedra Notre-Dame w Paryżu
Fot. 8 Katedra Notre-Dame w Paryżu

Przykładem realizacji ukończonej w 2003 r. i wykonanej dla niezwykle cennego gotyckiego zabytku, która zdobyła uznanie środowisk twórców oświetlenia i została wyróżniona prestiżową nagrodą międzynarodową w konkursie „Światło 2003”, jest iluminacja zachodniej fasady katedry Notre-Dame w Paryżu (fot. 8). Zastosowane tam rozwiązania uzgadniane były dokładnie z konserwatorem zabytków. Specjalnie dla tej realizacji wyprodukowano kable w kolorze elewacji, zastosowano światłowody wyposażone w elementy optyczne oraz nowoczesny, trwały osprzęt, łatwy w konserwacji, bezpieczny i ekonomiczny w użyciu. Koszt wykonania iluminacji fasady zachodniej katedry wyniósł ok. 460.000 euro i finansowany był ze środków miejskich. Prace nad oświetleniem pozostałych fasad, tego niezwykle ważnego dla Paryża obiektu, są kontynuowane [3]. Mimo stosunkowo dużej ilości reflektorów znacznie zmniejszono ich moc, a ważne dekoracje rzeźbiarskie starano się oświetlić światłem padającym z góry na dół, a nie odwrotnie.

Różne formy iluminacji

Spotykamy często inne sposoby iluminacji jakimi są oświetlenia specjalne lub dekoracyjne, a których czas trwania jest ograniczony. Stosuje się je podczas różnego rodzaju świąt i uroczystości lub w czasie imprez typu „światło – dźwięk”. Wtedy zaplanowany efekt artystyczny uzyskuje się oświetlając budowle kolorowym światłem żarowym, diodowym lub laserowym lub wykorzystuje się elewacje budynku jako ekrany projekcyjne wyświetlając statyczne lub ruchome obrazy lub faktury. Znanymi przykładami są spektakle organizowane na rynku w Brukseli, we Francji w zamkach nad Loarą, coroczne „Święto światła” w Lyonie czy iluminacje katedry w Rouen.

W czasie Europejskich Dni Dziedzictwa w wielu historycznych miastach Francji odbywają się ciekawe imprezy, które w porze nocnej próbują odtworzyć klimat wieków przeszłych. Organizowane są one w porozumieniu z handlowcami i mieszkańcami miast. Po zapadnięciu zmroku zostają wygaszone wszystkie współczesne reklamy oraz oświetlenie witryn sklepowych. Wyłącza się także oświetlenie uliczne. Zastępuje się je światłem tysięcy rozstawionych świec i pochodni. Stonowanym światłem elektrycznym wydobywa się z ciemności wybrane najważniejsze zabytki budując nastrój minionych epok. Wytyczone w mieście trasy zwiedza się z przewodnikami przebranymi w historyczne kostiumy, a ulice rozbrzmiewają dawną muzyką.

Bardzo ciekawa, i to nie tylko dla konserwatorów zabytków, jest możliwość zastosowania iluminacji w celu korekty sylwety miasta, która została zniekształcona przez współczesne rozbudowy i dobudowy. W ten sposób, bez konieczności fizycznego usunięcia niepożądanych nawarstwień można pokazać wybrane elementy miasta i stworzyć jego nowy, historycznie poprawny, nocny wizerunek.

W tkance miejskiej występują przestrzenie, w których reklamy i iluminacje tworzą charakterystyczne dla danej dzielnicy nastroje (np. Piccadilly Circus w Londynie czy Moulin Rouge przy placu Pigalle w Paryżu). Czołowe zaś zabytki stają się w nocy rozpoznawalnymi na całym świecie wyróżnikami używanymi jako element turystycznej promocji i pozwalającymi jednoznacznie zidentyfikować dane miasto np. Wieża Eiffel’a, Katedra Notre-Dame lub Łuk Triumfalny w Paryżu, Big Ben lub Tower Bridge w Londynie, kościół Mariacki lub Sukiennice w Krakowie. Z Warszawą turystom kojarzy się górująca nad miastem sylweta Pałacu Kultury, który jednak nie jest jeszcze zabytkiem.

oświetlenie figury Chrystusa
Fot. 9

Nie mniej ważne od ekspozycji budowli jest oświetlenie miejskich fontann, rzeźb i pomników – zaaranżowane w taki sposób, który sprawia, że stają się one niezwykle ciekawym uzupełnieniem nocnej panoramy historycznych wnętrz ulicznych. Pomniki sławnych osób (rzeźby i odlewy) powinno oświetlać się w taki sposób, który nie powoduje zniekształcenia wizerunku postaci. Iluminacja, która nie obniża wartości artystycznej i historycznej pomników, jest odpowiednim sposobem podkreślenia hołdu, złożonego wyniesionej na cokół zasłużonej postaci. Taka „poważna” iluminacja, powinna dotyczyć również symboli religijnych, wyobrażeń świętych postaci. Nieprawidłowe zastosowanie światła kolorowego do oświetlenia figury Chrystusa – pokazuje zdjęcie. Moim zdaniem jest to przykład banalizowania sakralnego wymiaru takiego przedstawienia, na rzecz zabawy formalnej kolorem (fot.9)

Strategia

Plan oświetlenia musi być realizowany konsekwentnie, ponieważ od takiego postępowania w dużej mierze jest uzależniony końcowy efekt całego projektu. Plan może dotyczyć obszaru całego miasta, a jego realizacja może być podzielona na kolejne etapy – np. dana dzielnica, wybrana ulica czy ciąg turystyczny.

Jak już wspomniałem, w wielu miastach Europy realizuje się tego typu przedsięwzięcia, wpisując je w długofalowe plany rewitalizacji kolejnych kwartałów miejskich. Działania te wpływają na otoczenie zabytków i powodują, że miejsca te stają się szybko ulubionymi terenami spacerów, wycieczek i spotkań turystów i mieszkańców, odnotowuje się w tych rejonach miast ożywienie gospodarcze, poprawia się bezpieczeństwo. Stosuje się coraz bardziej nowoczesny, wydajny i mało awaryjny sprzęt, w znaczący sposób obniżający zużycie energii elektrycznej a jednocześnie zapewniający duży komfort użytkowania i łatwość montażu.

Doświadczenia krajowe

W Polsce, w wielu przypadkach, iluminacje nie są realizowane w sposób podporządkowany ogólnemu planowi oświetlenia miast. Sytuacja ta jest spowodowana brakiem tego typu projektów oraz podejmowaniem działań, związanych z wykonaniem instalacji w ramach sponsorowanych akcji lub nie uzgodnionych z konserwatorem realizacji inwestorów. Bank, linie lotnicze, restauracja, które mieszczą się w zabytkowym budynku – nie ograniczają się często tylko do napisów informacyjnych czy oświetlonych reklam, lecz pragną wyróżnić światłem cały budynek lub jego część, którą użytkują. W ten sposób zwracają na siebie uwagę i przyciągają nowych klientów. Projekty zamawiane są u mniej lub bardziej wyspecjalizowanych firm elektrycznych i szybko są realizowane. Oglądając efekty tak prowadzonych działań na ogół można stwierdzić, że w historycznych wnętrzach ulicznych stają się one dość przypadkowym i dość wątpliwym ich ozdobnikiem, a w perspektywie ulicy widoczne są budynki banalnie oświetlone, które w ogóle nie powinny być w ten sposób wyróżnione (fot. 10). Zdarza się, że są to nie uzgodnione z konserwatorem samowole budowlane.

nieprawidłowe oświetlenie budynku
Fot. 10

Następuje więc pewne działanie spontaniczne, chaotyczne i wykonane przez ekipy, które w wielu znanych mi realizacjach nie potrafią w sposób prawidłowy ocenić architektury obiektu i wybrać odpowiednich miejsc dla jej prawidłowego oświetlenia. Efekty takich działań są chybione i powodują inne, niezamierzone skutki – wprowadzają niepokój we wnętrzu ulicznym, „wojnę świateł” lub utrudniają użytkowanie chodników – reflektory oślepiają przechodniów lub stwarzają zagrożenie wypadkiem (wpuszczane w chodniki i pokryte warstwą lodu w okresie zimowym stają się śliskimi pułapkami dla przechodniów, osadzone niechlujnie stwarzają możliwość potknięcia się). Instalacja reflektorów w poziomie nawierzchni chodnika czasami narusza autentyczne, zachowane bruki lub zabytkowe płyty kamienne będące elementami bezpośredniego otoczenia zabytku. Takie działania nie powinny mieć miejsca, a gdy jednak muszą wystąpić, powinny być szczególnie dokładnie nadzorowane i precyzyjnie wykonane.

Pamiętać należy, że pod kontrolą konserwatora zabytków znajdują się nie tylko pojedyncze obiekty wpisane do rejestru zabytków, ale i ich zespoły, ich otoczenie a także inne budowle, które ujęte są w ewidencji konserwatorskiej czy zlokalizowane są w strefie ochrony konserwatorskiej. Do rejestru zabytków może być wpisane całe zabytkowe centrum staromiejskie, a wszystkie nowe realizacje (w tym iluminacje) powinny być na tym terenie uzgodnione z Wojewódzkim lub Miejskim Konserwatorem Zabytków.

Specyfika konserwatorska

Niekorzystne jest takie oświetlenie zabytku architektonicznego, które polega na wybraniu nieodpowiednich fragmentów fasady ( nieistotnych dla zabytkowej budowli) i takiego ich podświetlenia (np. od dołu), które powoduje zniekształcenie architektury budynku np. na fasadach zaznacza się mocnym światłem tylko pionowe elementy dekoracji (np. pilastry, kolumny), które wyrwane z kontekstu całej dekoracji elewacji powodują istotną zmianę w odbiorze zabytkowej architektury. W przypadku występowania na elewacji dekoracji złożonej z elementów wystroju rzeźbiarskiego, w takim oświetleniu ulega także zafałszowaniu jej wygląd (figury i dekoracje dostosowane są na ogół do oświetlenia padającego od góry, często również są celowo przez artystę odpowiednio zdeformowane i dopasowane do oglądania z poziomu przechodnia). Oświetlenie polegające na ekspozycji przypadkowych fragmentów kompozycji, pozbawia ją walorów artystycznych, tak jak to jest widoczne na tympanonie pokazanego na zdjęciu pałacu (fot.11).

nieprawidłowe oświetlenie budynku
Fot. 11

Brak odpowiedniego światła dopełniającego powoduje na ogół zbyt duży kontrast pomiędzy oświetlonymi partiami fasady i tymi, które pozostają w mroku. W przypadku zabytków jest to także efekt wysoce niekorzystny, powodujący poprzez istotne zmniejszenie czytelności dekoracji fasady, obniżenie zabytkowej wartości obiektu (fot.12). Na ogół nie przewiduje się także dyskretnego rozświetlenia okien, mogącego sugerować, że wewnątrz budynków toczy się życie.

nieprawidłowe oświetlenie budynku
Fot. 12

Oświetlenie, które kończy się na gzymsie wieńczącym ścian sprawia, że nieczytelna staje się bryła całego budynku. Od wysuniętych z płaszczyzny fasady elementów dekoracyjnych powstają karykaturalne cienie, które zaburzają porządek elewacji. Często ekspozycja parteru budynku staje się przypadkowa, ponieważ w projektach na ogół nie uwzględnia się oświetlenia witryn sklepowych i światła pochodzącego od istniejącego standardowego oświetlenia ulicznego (fot.13).

nieprawidłowe oświetlenie budynku
Fot. 13

Z konserwatorskiego punktu widzenia nie należy oświetleniem dzielić w sposób przypadkowy kompozycji fasady i całego obiektu, zbyt silnie wydobywając niektóre elementy lub pomijając istotne części brył, ponieważ takie działania brutalnie ingerują w harmonię architektury i wystrój zabytku.

Nieprzemyślany krok – zbyt silne światło, zły kąt oświetlenia czy błędnie dobrany jego kolor – mogą zburzyć cały wysiłek włożony w realizowane zamierzenie i spowodować, że budowla zamiast zachwycać będzie wytwarzać w mijających ją ludziach negatywne odczucia lub wzbudzać niepokój we wnętrzu ulicy.

iluminacja
Fot. 14

Moim zdaniem koniecznością jest przeprowadzanie prób terenowych oświetlenia przed jego definitywnym montażem, a przede wszystkim stałe wykazywanie poszanowania dla architektury zabytku i jego historii. Tylko wtedy historyczne obiekty rozbłysną w nocy blaskiem a nie tanim i tandetnym blichtrem (fot.14).

Wnioski

Każda iluminacja dotycząca zabytkowego obiektu wymaga niezwykle rozważnego przeanalizowania tworzonego projektu oświetlenia. Architektura budynku reprezentującego określony styl, ma bowiem indywidualną, skończoną formę decydującą o jego wartości artystycznej i historycznej – nie powinno się w sposób dowolny jej zmieniać. W tym kontekście, z konserwatorskiego punktu widzenia, jako błędne można uznać dążenie, które stawia sobie za cel „uatrakcyjnienie” wyglądu elewacji za pomocą nowego oświetlenia lub zniekształcenie jej wyglądu, poprzez wprowadzenie ahistorycznego podświetlenia wybranych i „wyrwanych” z całości wystroju elewacji fragmentów jej wystroju. Konserwatorom zabytków bliższy jest pogląd, że iluminacja budowli zabytkowych powinna oznaczać takie zabiegi oświetleniowe, po zastosowaniu których widoczny jest spójny obraz architektury obiektu, a jego bryła staje się czytelna i sama emanuje pięknem, zachowując oryginalną tektonikę budowli, zgodną z jej autentyczną kompozycją architektoniczną (fot.15).

iluminacja
Fot. 15

Prawidłowa, nowa ekspozycja zabytku za pomocą elektrycznego światła sztucznego, którą wykonano w zespole interdyscyplinarnym, przy udziale konserwatorów zabytków, architektów, historyków sztuki, scenografów i artystów, pozwala ujawnić wiele subtelności zabytkowej architektury i jej wystroju. W efekcie obiekt, który wydawał się nam dobrze znany, odkrywamy na nowo. Taka praca wymaga jednak doskonałego wyczucia architektury, precyzji, musi też być dokładnie przemyślana i realizowana bardzo rozważnie. Po zmroku sztuczne światło prowadzi wzrok i przykuwa uwagę do oświetlonych miejsc, które stają się najważniejsze i budują nowe ulotne nastroje w przestrzeni [4].

Na zupełnie innych zasadach iluminuje się obiekty nowoczesne, w których (za zgodą ich autora), może być przyjęte założenie, że w nocy budynek otrzymuje nowy, bardziej atrakcyjny lub zgoła inny widok niż za dnia. Odnoszę jednak wrażenie, że niektórzy projektanci oświetlenia mylą wartości jakie reprezentują sobą różne typy budowli, np. gotycka katedra i współczesny dom towarowy.

Bibliografia

  1. Roger Narboni – „Lumiere et Paysage”, le Moniteur, luty 2003.
  2. Mirosław Sulma – „Iluminacja zabytków Krakowa, założenia, metodyka” Krakowska Teka Konserwatorska t.1., Urząd Miasta Krakowa, Kraków 2000 r.
  3. Dominik Mączyński – „Projekt oświetlenia zachodniej fasady katedry Notre-Dame w Paryżu” – Ochrona Zabytków nr 3-4/ 2003 r., s. 70-72.
  4. Dominik Mączyński – „Oblepianie światłem czyli słów kilka o iluminacji zabytków” Renowacje i Zabytki nr 2/2004 s. 94-109, Ochrona zabytków nr 3-4/2003 – cykl artykułów nt. iluminacji zabytków.
  5. Piotr Stępień – „Instalacje – dobrodziejstwo czy przekleństwo dla zabytku?” Renowacje nr 6, listopad 1999 r. s.48-54.
  6. Alojzy Śpik – „Iluminacja obiektów zabytkowych architektury”- Ośrodek Informacji PP Pracownie Konserwacji Zabytków 1975.
  7. Wojciech Żagan – „Iluminacja obiektów” – Oficyna Wydawnicza PW –W-wa 2003r.
  8. Michał Witwicki – Aktualne problemy iluminacji obiektów zabytkowych – Instalator 2006 r.

Autor: mgr inż. arch. Dominik Mączyński – Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków w Warszawie
luty 2008

Wszystkie części artykułu:
Iluminacje zabytków – problematyka konserwatorska – cz.1
Iluminacje zabytków – problematyka konserwatorska – cz.2
Iluminacje zabytków – problematyka konserwatorska – cz.3

Ten artykuł znaleziono w wyszukiwarce Google m.in. poprzez frazy:

  • Renowacje i zabytki - oświetlenie elewacji